View No. 21 (2025)

No. 21 (2025)

ISSN:
1895-247X
eISSN:
2657-3571

Publication Date:
2025-12-27

Section: From research workshops

“Besides, the despair of the people being deported was terrible; you could hear their crying, lamenting, and pleas.” The crime committed against Polish nursing home residents in Włocławek (spring–summer 1942)

Małgorzata Grzanka

m.grzanka@chelmno-muzeum.eu

Curator at the Museum of the former German Kulmhof Extermination Camp in Chełmno nad Nerem, part of the Martyrdom Museum in Żabikowo, in the education department. Co-author of the publication Cień zagłady. Początki funkcjonowania niemieckiego obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem (The Shadow of Extermination: The Beginnings of the German Extermination Camp in Chełmno nad Nerem) (2016), "They called it taking people for work." Personal documents of prisoners of the death camp in Chełmno (2020).

ORCID logo https://orcid.org/0009-0005-6504-9125

Museum of the former German Kulmhof Death Camp in Chełmno nad Nerem Branch of the Martyrdom Museum in Żabikowo

Zagłada Żydów. Studia i Materiały, No. 21 (2025), Pages: 250-274

Submission Date: 2025-03-18
Acceptance Date: 2025-06-05

Publication Date: 2025-12-27

DOI logo https://doi.org/10.32927/zzsim.1100

Abstract

On April 28 and August 5, 1942, residents of nursing homes run by religious orders and municipal shelters in Włocławek were brutally loaded into cars and taken to an unknown destination. Correspondence between the city's occupation authorities and those of the Wartheland indicates that the municipal authorities initiated the liquidation of the institutions and subsequently took over their property. The April 28 transport was planned in connection with the liquidation of the Włocławek ghetto (April 30–May 2, 1942). Witnesses interviewed in 1945 recounted the events that transpired in the city. The extermination camp in Chełmno (German: Kulmhof) was identified as the execution site for inmates from the Włocławek institutions. Testimonies from a former prisoner of the Polish work command operating in the camp and from former camp staff interrogated in the 1960s are key to understanding these events.

Źródła archiwalne | Archival sources
Google Scholar

Archiwum Diecezjalne we Włocławku
Google Scholar

Akta Kurii Diecezjalnej Włocławskiej, zak. I, 11, zak. II, 18
Google Scholar

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej
Google Scholar

Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, 165/271, t. 1, 2, 7
Google Scholar

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu
Google Scholar

Akta procesu Henryka Mani, 1069/1/1, 1069/1/2
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Bydgoszczy
Google Scholar

Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, 10681
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Kaliszu
Google Scholar

Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich, 2
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Poznaniu
Google Scholar

Samorząd Okręgowy w Poznaniu, 568, 573, 574
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Toruniu Oddział we Włocławku
Google Scholar

Akta Miasta Włocławka, 2912
Google Scholar

Bundesarchiv Ludwigsburg
Google Scholar

203 AR-Z 69/59, t. 1, 2, 4
Google Scholar

Źródła publikowane | Published sources
Google Scholar

Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, Warszawa: Główna Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, 1946.
Google Scholar

Protokoły wizji lokalnej na terenach poobozowych w Chełmnie i lesie rzuchowskim przeprowadzonej 1 kwietnia 1945 r. przez przedstawicieli władz powiatu tureckiego, oprac. Bartłomiej Grzanka, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2023, nr 19.
Google Scholar

Sprawozdanie Komisji dla Badań Zbrodni Niemieckich w Polsce z pierwszego wyjazdu na teren obozu straceń w Chełmnie [26 maja 1945 r.], oprac. Bartłomiej Grzanka, „Polonia Maior Orientalis” 2024, t. 11.
Google Scholar

Literatura przedmiotu | Subject literature
Google Scholar

Baranowski Julian, Grabież dóbr kościelnych przez hitlerowców w świetle akt prezesa rejencji łódzkiej, [w:] Akcje okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła rzymskokatolickiego w Kraju Warty, red. Antoni Galiński, Marek Budziarek, Łódź: Okręgowa Komisja Badania zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w Łodzi Instytut Pamięci Narodowej i Muzeum Historii Miasta Łodzi, 1997.
Google Scholar

Bednarz Władysław, Obóz straceń w Chełmnie nad Nerem, przedmowa Wacław Barcikowski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1946.
Google Scholar

Błażejowska Kalina, Bezduszni. Zapomniana zagłada chorych, Wołowiec: Czarne, 2023.
Google Scholar

Budziarek Marek, Polacy, dzieci czeskie i jeńcy radzieccy zamordowani w Chełmnie nad Nerem [w:] Ośrodek zagłady w Chełmnie nad Nerem i jego rola w hitlerowskiej polityce eksterminacyjnej, przedmowa Jan Fijałek, Konin: Muzeum Regionalne, 1995.
Google Scholar

Dąbrowska Danuta, Zagłada skupis żydowskich w „Kraju Warty” w okresie okupacji hitlerowskiej, „Biuletyn ŻIH” 1955, nr 1/2 (13/14).
Google Scholar

Debata: „Infrastruktura Zagłady: Kulmhof, Majdanek, Auschwitz, obozy „Einsatz Reinhardt” – próba analizy porównawczej” [w:] Infrastruktura akcji „Reinhardt”, red. Tomasz Kranz, Lublin: Państwowe Muzeum na Majdanku, 2023.
Google Scholar

Duda Henryk, Nonnenlager Schmückert. Obóz sióstr zakonnych w Bojanowie, „Szkice Bojanowskie” 1999, z. 1.
Google Scholar

Frątczak Wojciech, Diecezja włocławska w okresie II wojny światowej, Włocławek: Wydawnictwo Duszpasterstwa Rolników, 2013.
Google Scholar

Frątczak Wojciech, Działalność charytatywna Kościoła katolickiego we Włocławku w latach 1914–1939, „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie” 2000, t. 14: Wyznania na Kujawach Wschodnich i w Ziemi Dobrzyńskiej.
Google Scholar

Gajewska Grażyna, Tomczak Maria, Musielak Michał i in., Bezużyteczni. Studia nad losami chorych i upośledzonych psychicznie w okresie rządów nazistowskich, Gniezno: Instytut Kultury Europejskiej, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Contact/Abc, 2016.
Google Scholar

Gulczyński Janusz, Obóz śmierci w Chełmnie nad Nerem, Konin: Muzeum Regionalne, 1990.
Google Scholar

Hojan Artur, Munro Cameron, Techniki Zagłady w nazistowskich akcjach eutanazyjnych na terenie Kraju Warty (1939–1940) [w:] Zagłada chorych psychicznie. Pamięć i historia, red. Tadeusz Nasierowski, Grażyna Herczyńska, Dariusz Maciej Myszka, Warszawa: Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury, 2012.
Google Scholar

Jacewicz Wiktor, Woś Jan, Martyrologium polskiego duchowieństwa rzymskokatolickiego pod okupacją hitlerowską 1939–1945, z. 5: Zakony i zgromadzenia zakonne męskie i żeńskie, Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1981.
Google Scholar

Jędrzejczak Maria Laurencja, Zgromadzenie Sióstr Wspólnej Pracy od Niepokalanej Maryi w latach wojny 1939–1945, Lublin: s.n., 1982.
Google Scholar

Józefiak Sławomir, Getto w Koźminku. ZAL Bornhagen oczami świadków, „Kronika Wielkopolski” 2015, nr 2 (154).
Google Scholar

Librowski Stanisław, Materiały do dziejów diecezji włocławskiej czasu wojny 1939–1945, z. 1, Lublin: s.n., 1979.
Google Scholar

Łuczak Czesław, „Kraj Warty” 1939–1945. Studium historyczno-gospodarcze okupacji hitlerowskiej, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1972.
Google Scholar

Majdak Bolesław, Dzieje Zgromadzenia Ks. Ks. Orionistów w Polsce 1923–1945, Warszawa: Księża Orioniści, 1976.
Google Scholar

Montague Patrick, Chełmno. Pierwszy nazistowski obóz zagłady, tłum. Tomasz S. Gałązka, Wołowiec: Czarne, 2014.
Google Scholar

Nasierowski Tadeusz, Zagłada osób z zaburzeniami psychicznymi w okupowanej Polsce. Początek ludobójstwa, Warszawa: Neriton, 2008.
Google Scholar

Loose Ingo, Eksterminacja chorych w Kraju Warty. Stan badań i kontrowersje [w:] Medycyna w cieniu nazizmu, red. Michał Musielak, Katarzyna Beata Głodowska, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego, 2015.
Google Scholar

Pakentreger Aleksander, Losy Żydów m. Kalisza i powiatu kaliskiego w okresie okupacji hitlerowskiej (od 1940 do 9 VII 1942 r.). Martyrologia i Zagłada, „Biuletyn ŻIH” 1980, nr 2/3 (114/115).
Google Scholar

Pietrowicz Aleksandra, Opieka medyczna nad ludnością polską w okupowanej Wielkopolsce w świetle dokumentów i wydawnictw Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rządu na Kraj z lat 1942–1944 [w:] Zagłada chorych psychicznie. Pamięć i historia, red. Tadeusz Nasierowski, Grażyna Herczyńska, Dariusz Maciej Myszka, Warszawa: Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury, 2012.
Google Scholar

Pszczółkowski Michał, Architektura Włocławka w latach 1918–1939, Włocławek–Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2019.
Google Scholar

Rejmanowski Tadeusz, Opieka zdrowotna i społeczna w latach 1939–1945 [w:] Włocławek. Dzieje miasta, t. 2: Lata 1918–1998, red. Jacek Staszewski, Włocławek: Włocławskie Towarzystwo Naukowe, 2001.
Google Scholar

Rudawski Bogumił, Grabież mienia w Kraju Warty 1939–1945. Działalność Urzędu Powierniczego w Poznaniu, Poznań: Instytut Zachodni: 2018.
Google Scholar

Schulze Dietmer, Fiebrandt Maria, Pacjenci narodowości niemieckiej w zakładzie leczniczo-opiekuńczym w Warcie [w:] Zagłada chorych psychicznie. Pamięć i historia, red. Tadeusz Nasierowski, Grażyna Herczyńska, Dariusz Maciej Myszka, Warszawa: Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury, 2012.
Google Scholar

Serwański Edward, Obóz zagłady w Chełmnie nad Nerem 1941–1945, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1964.
Google Scholar

Sziling Jan, Polityka okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła katolickiego 1939–1945: tzw. Okręgi Rzeszy: Gdańsk-Prusy Zachodnie, Kraj Warty i Regencja Katowicka, Poznań: Instytut Zachodni, 1970.
Google Scholar

Sziling Jan, Z dziejów Włocławka w latach okupacji niemieckiej [w:] Włocławek. Dzieje miasta, t. 2: Lata 1918–1998, red. Jacek Staszewski, Włocławek: Włocławskie Towarzystwo Naukowe, 2001.
Google Scholar

Świadectwa Zagłady. Obóz w Chełmnie nad Nerem. Getto wiejskie Czachulec, wybór dok., wstęp i oprac. Łucja Pawlicka-Nowak przy współpracy Jolanty Adamskiej, Gdańsk: Muzeum II Wojny Światowej, 2014.
Google Scholar

Wiśniewski Tomasz Krystian, Polscy orioniści w obozie koncentracyjnym w Dachau, „Saeculum Christianum. Pismo historyczno-społeczne” 2011, z. 18/2.
Google Scholar

Wnuk Józef, Losy dzieci polskich w okresie okupacji hitlerowskiej, Warszawa: Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, 1980.
Google Scholar

Woźniak Mieczysław Arkadiusz, Getta i obozy dla Żydów na terenie Kaliskiego w okresie okupacji hitlerowskiej, „Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk” 1997, t. 2.
Google Scholar

Netografia | Netography
Google Scholar

https://siostrywspolnejpracy.pl
Google Scholar

straty.pl
Google Scholar

License

Copyright (c) 1970 Author&"Holocaust Studies and Materials"

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0

The journal is published under the Diamond Open Access Standard, CC-BY-4.0 Deed - Attribution 4.0 International - Creative Commons

Similar Articles

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 > >> 

You may also start an advanced similarity search for this article.

Altmetrics

Citations in Google Scholar - Click the Icon to Check

Statistics

Grzanka, M. (2025). “Besides, the despair of the people being deported was terrible; you could hear their crying, lamenting, and pleas.” The crime committed against Polish nursing home residents in Włocławek (spring–summer 1942). Zagłada Żydów. Studia I Materiały, (21), 250–274. https://doi.org/10.32927/zzsim.1100

Share

                            View No. 21 (2025)

No. 21 (2025)

ISSN:
1895-247X
eISSN:
2657-3571

Data publikacji:
2025-12-27

Dział: From research workshops