English
Język Polski
Few more words on the Underground’s reaction to domestic anti-Jewish violence from spring 1940 to summer 1941
Dariusz Libionka
dlibion@ifispan.edu.pl Author BiographyHistorian, professor at the Institute of Philosophy and Sociology of the Polish Academy of Sciences, employee of the State Museum at Majdanek. Editor-in-chief of the annual publication Zagłada Żydów. Studia i Materiały [The Holocaust of the Jews. Studies and Materials]. His publications include Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie. Zarys problematyki [The Holocaust of the Jews in the General Government. An Overview of the Issue] (2017); co-author of the two-volume publication Dalej jest noc. Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski [The Night Continues. The Fate of Jews in Selected Counties of Occupied Poland] (2018). His most recent academic work is Maryla's Diary: Life and Death in the Warsaw Ghetto (2023).
https://orcid.org/0000-0003-0180-6463
Institute of Philosophy and Sociology of the Polish Academy of Sciences
Zagłada Żydów. Studia i Materiały, No. 21 (2025), Pages: 127-167
Submission Date: 2025-08-26Acceptance Date: 2025-12-27
Publication Date: 2025-12-27
https://doi.org/10.32927/zzsim.1134
Abstract
The text discusses the reactions of the Związek Walki Zbrojnej [Union of Armed Struggle, ZWZ] and other underground organizations to incidents of anti-Jewish violence involving Poles from spring 1940 to summer 1941. It begins with reports and accounts of sentiment during the Soviet occupation, sent to the Polish government. These reports contained warnings about the deepening of anti-Semitism and possible outbreaks of revenge violence against Jews for their alleged support of the Soviet occupiers. The first part of the article discusses the response to the so-called Easter Pogroms in Warsaw, which were seen as inspired by the Germans and carried out with the help of collaborators from the Organizacja Narodowo-Radykalna [National Radical Organization, ONR]. The underground press reflected anti-Jewish violence, condemned its instigators, and passed on information to the government. The second part discusses reactions to the murders and pogroms that occurred after the outbreak of the German-Soviet war, particularly in the area around Łomża. As Jan Tomasz Gross pointed out, crimes involving Poles were not the subject of in-depth analysis, and no specific information was passed on to the government. The reasons for these omissions, however, were different. There was a lack of complete knowledge about the murders and pogroms; it was impossible to find ZWZ documents that would shed new light on the matter. There were also fears that it would complicate the image of Poland and its martyrdom in the free world. Additionally, there was consideration for the depth of anti-Semitic sentiments in society, which resulted from the perception of Jews as the perpetrators of the misery of Poles under Soviet occupation.
References
Źródła archiwalne| Archival sources
Google Scholar
Archiwum Akt Nowych
Google Scholar
202/II/6; 11; 22; 29
Google Scholar
203/VII/31; 32; 42
Google Scholar
203/XV/3
Google Scholar
383/II/3
Google Scholar
2278, A199/63
Google Scholar
Archiwum Instytutu Hoovera, 800/41/0/-/39
Google Scholar
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej
Google Scholar
BU, 0644/421
Google Scholar
GK, 196/271
Google Scholar
Biblioteka Narodowa
Google Scholar
Magazyn Rękopisów, Rps 17979 III, Życiorys Witolda Bieńkowskiego [około 1952 r.]
Google Scholar
Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego
Google Scholar
Kolekcje 025/10A; 025/12; 183/26; 534
Google Scholar
PRM, 12; 15A; 24; 36
Google Scholar
Studium Polski Podziemnej
Google Scholar
A.038; A.166; A.274; A.298
Google Scholar
MSW 011
Google Scholar
Prasa konspiracyjna | Underground press
Google Scholar
„Agencja Prasowa” 1941
Google Scholar
„Aktualne Wiadomości z Polski i Świata”
Google Scholar
„Aneks” 1941
Google Scholar
„Barykada Wolności” 1941
Google Scholar
„Biuletyn Informacyjny” 1940–1941
Google Scholar
„Dokumenty Chwili” 1941
Google Scholar
„Fakty na Tle Idei” 1941
Google Scholar
„Głos Polski” 1940
Google Scholar
„Głos Prawdy” 1940–1941
Google Scholar
„Informacja Bieżąca” 1941–1943
Google Scholar
„Latarnia” 1940
Google Scholar
„Miecz i Pług” 1941
Google Scholar
„Neged Hazerem” 1941
Google Scholar
„Nowa Polska” 1941
Google Scholar
„Placówka” 1941
Google Scholar
„Polska Żyje” 1940
Google Scholar
„Prawda” 1942
Google Scholar
„Przegląd” 1941
Google Scholar
„Robotnik w Walce” 1941
Google Scholar
„Rzeczpospolita Polska” 1941–1942
Google Scholar
„Słowo Młodych” 1941
Google Scholar
„Słowo Polskie” 1940
Google Scholar
„Sprawa” 1941
Google Scholar
„Szaniec” 1942
Google Scholar
„Tydzień” 1940
Google Scholar
„Tygodnik Informacyjny” 1941
Google Scholar
„Walka” 1941
Google Scholar
„Wiadomości Polskie” 1940–1941
Google Scholar
„Wojna” 1940
Google Scholar
„Wolność” 1941
Google Scholar
„WRN” 1941
Google Scholar
„Znak” 1940
Google Scholar
Niemiecka prasa polskojęzyczna | German-language press in Poland
Google Scholar
„Dziennik Radomski” 1940–1941
Google Scholar
„Goniec Krakowski” 1940–1941
Google Scholar
„Nowy Kurier Warszawski” 1940–1941
Google Scholar
Źródła publikowane | Published sources
Google Scholar
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. 3: Relacje z Kresów, oprac. Andrzej Żbikowski, Warszawa: ŻIH, 2000.
Google Scholar
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. 18: Prasa getta warszawskiego: Haszomer Hacair, oprac. Maria Ferenc, Ewa Koźmińska-Frejlak, Piotr Laskowski, Sebastian Matuszewski, Warszawa: ŻIH, 2023.
Google Scholar
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. 19: Prasa getta warszawskiego: Hechaluc-Dror i Gordonia, oprac. Piotr Laskowski, Sebastian Matuszewski, Warszawa: ŻIH i WUW, 2015.
Google Scholar
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. 29: Pisma Emanuela Ringelbluma z getta, oprac. Joanna Nalewajko-Kulikov, Warszawa: ŻIH 2018.
Google Scholar
Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 1: Wrzesień 1939 – czerwiec 1941, kom. red. Tadeusz Pełczyński i in., Warszawa–Wrocław–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990.
Google Scholar
Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 1: Wrzesień 1939 – czerwiec 1941, cz. 1–2, red. Andrzej Suchcitz i in., wyd. 2 popr. i uzup., Warszawa: IPN, 2015.
Google Scholar
Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. 2: Czerwiec 1941 – kwiecień 1943,cz. 1, red. Eugenia Maresch i in., wyd. 2 popr. i uzup., Warszawa: IPN, 2019.
Google Scholar
Eisenbach Artur, Raport Jana Karskiego o sytuacji Żydów na okupowanych ziemiach polskich na początku 1940 r., „Dzieje Najnowsze” 1989, nr 2.
Google Scholar
Goebbels Joseph, Dzienniki, t. 2: 1939–1943, wybór i oprac. Eugeniusz Cezary Król, Warszawa: Świat Książki, 2013.
Google Scholar
Grabowski Waldemar, Dokumenty Polskiego Państwa Podziemnego o sytuacji na Białostocczyźnie po 22 czerwca 1941 roku [w:] Wokół Jedwabnego, t. 2: Dokumenty, red. Paweł Machcewicz, Krzysztof Persak, Warszawa: IPN, 2002.
Google Scholar
[Kossak Zofia], Sprawiedliwie, FOP [1941].
Google Scholar
Ludwik Landau, Kronika lat wojny i okupacji, t. 1: Wrzesień 1939 – listopad 1940, oprac. Zbigniew Landau, Jerzy Tomaszewski, Warszawa: PWN, 1962.
Google Scholar
Okręg Warszawa-Miasto ZWZ i Okręg Warszawski ZWZ-AK. Dokumenty 1940–1943, t. 1, oprac. Mariusz Olczak, Marek Strok, Warszawa; Agencja Wydawnicza „Egros”, 2018.
Google Scholar
Polacy–Żydzi, Polen–Juden, Poles–Jews 1939–1945. Wybór źródeł, oprac. Andrzej Krzysztof Kunert, Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa i Oficyna Wydawnicza Rytm, 2002.
Google Scholar
Pro memoria (1941–1944). Raporty Departamentu Informacji Delegatury Rządu RP na Kraj o zbrodniach na narodzie polskim, wybór i oprac. Janusz Gmitruk, Arkadiusz Indraszczyk, Adam Koseski, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Aspra-JR i Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, Pułtusk: Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, 2004/2005.
Google Scholar
Protokoły posiedzeń Komitetu dla Spraw Kraju, cz. 1: 1939–1941, oprac. i red. Waldemar Grabowski, Warszawa: IPN, 2008.
Google Scholar
Raporty Ludwiga Fischera gubernatora dystryktu warszawskiego 1939–1944, wybór i oprac. Krzysztof Dunin-Wąsowicz i in., tłum. Maryla Borkowicz, Władysław Czepulis, Jan Kosim, Warszawa: Archiwum Państwowe m.st. Warszawy i IH PAN, 1987.
Google Scholar
W obliczu Zagłady. Rząd RP na uchodźstwie wobec Żydów 1939–1945, red. Piotr Długołęcki, Warszawa: PISM, 2021.
Google Scholar
Wspomnienia | Memories
Google Scholar
Bartoszewski Władysław, Polacy, Żydzi, okupacja. Fakty, postawy, refleksje, red. Bożena Szaynok, Kraków: ŻIH, 2016.
Google Scholar
Komar Michał, Bartoszewski Władysław, Skąd pan jest? Wywiad rzeka, Warszawa: Świat Książki, 2006.
Google Scholar
Zwyczajna świętość. Zofia Kossak we wspomnieniach, oprac. Krystyna Heska-Kwaśniewicz, Katowice–Cieszyn: Macierz Ziemi Cieszyńskiej, 1997.
Google Scholar
Literatura przedmiotu | Subject literature
Google Scholar
Gross Jan Tomasz, Niepamięć zbiorowa, „Tygodnik Powszechny” 2004, nr 32.
Google Scholar
Gross Jan Tomasz, Sąsiedzi: Historia zagłady żydowskiego miasteczka, Sejny: Pogranicze, 2000.
Google Scholar
Libionka Dariusz, współpraca Grabowski Jan, Anatomia donosu ks. Trzeciaka na ks. Tadeusza Pudra, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2017, nr 13.
Google Scholar
Libionka Dariusz, ZWZ-AK i Delegatura Rządu RP wobec eksterminacji Żydów polskich [w:] Polacy i Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Studia i materiały, red. Andrzej Żbikowski, Warszawa: IPN, 2006.
Google Scholar
Machcewicz Paweł, Wnuk Rafał, Historyk ahistoryczny, „Tygodnik Powszechny” 2004, nr 33.
Google Scholar
Mazur Grzegorz, Biuro Informacji i Propagandy SZP-ZWZ-AK 1939–1941, Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1987.
Google Scholar
Muszyński Wojciech Jerzy, Bolesław Piasecki. Początek drogi (1915–1944), Warszawa: IPN, 2023.
Google Scholar
Muszyński Wojciech Jerzy, „Pogrom wielkanocny” w Warszawie w marcu 1940 roku a sprawa Narodowej Partii Radykalnej (tzw. Narodowej Organizacji Radykalnej) [w:] Migawki z okupowanej Warszawy. 1940, red. Monika Noszczak, Warszawa 2023.
Google Scholar
Person Katarzyna, Pogrom wielkanocny w Warszawie w 1940 r. w perspektywie żydowskich świadków [w:] Pogromy Żydów na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, t. 4: Holokaust i powojnie (1939–1946), red. August Grabski, Warszawa: Wydawnictwo IH PAN, 2019.
Google Scholar
Puławski Adam, W obliczu zagłady. Rząd RP na Uchodźstwie, Delegatura Rządu RP na Kraj, ZWZ-AK wobec deportacji Żydów do obozów zagłady (1941–1942), Lublin: IPN, 2009.
Google Scholar
Rudnicki Szymon, Falanga. Ruch Narodowo-Radykalny, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Aspra-JR, 2018.
Google Scholar
Sandak Adrian, Muszkieterowie 1939–1942. Historia tajnej organizacji wywiadowczej, Rzeszów: Libra PL, 2022.
Google Scholar
Straszewska Maria, „Biuletyn Informacyjny” 1939–1944, cz. 1: „Biuletyn Informacyjny. Przedruk roczników 1940–1942, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2001, nr specjalny 1.
Google Scholar
Szarota Tomasz, Mord w Jedwabnem. Dokumenty, publikacje i interpretacje z lat 1941–2000. Kalendarium [w:] Wokół Jedwabnego, t. 1: Studia, red. Paweł Machcewicz, Krzysztof Persak, Warszawa: IPN, 2002.
Google Scholar
Szarota Tomasz, U progu Zagłady. Zajścia antyżydowskie i pogromy w okupowanej Europie, Warszawa: Sic!, 2000.
Google Scholar
Wierzbicki Marek, Polacy i Żydzi w zaborze sowieckim. Stosunki polsko-żydowskie na ziemiach północno wschodnich II RP pod okupacją (1939–1941), Warszawa: Fronda, 2001.
Google Scholar
Wnuk Rafał, The Polish Underground under Soviet Occupation and the Jews [w:] Shared History-Divided Memory: Jews and Others in Soviet-Occupied Poland, 1939–1941, red. Elazar Barkan, Elizabeth A. Cole, Kai Struve, Leipzig: Simon-Dubnow-Institut für Jüdische Geschichte und Kultur e.V. i Leipziger Universitätsverlag, 2007.
Google Scholar
Wnuk Rafał, „Za pierwszego Sowieta”. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939 – czerwiec 1941), Warszawa: IPN, 2007.
Google Scholar
Żbikowski Andrzej, Karski, Warszawa: Świat Książki, 2014.
Google Scholar
Żbikowski Andrzej, Pogromy i mordy ludności żydowskiej w Łomżyńskiem i na Białostocczyźnie latem 1941 roku w świetle relacji ocalałych Żydów i dokumentów sądowych [w:] Wokół Jedwabnego, t. 1; Studia, red. Paweł Machcewicz, Krzysztof Persak, Warszawa: IPN, 2002.
Google Scholar
Żbikowski Andrzej, U genezy Jedwabnego. Żydzi na Kresach Północno-Wschodnich II Rzeczypospolitej, wrzesień 1939 – lipiec 1941, Warszawa: ŻIH, 2006.
Google Scholar
Żyndul Jolanta, Zajścia antyżydowskie w Polsce w latach 1935–1937, Warszawa: Fundacja im. Kazimierza Kelles-Krauza i Agencja Scholar, 1994.
Google Scholar
License
Copyright (c) 2025 Author&"Holocaust Studies and Materials"
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
The journal is published under the Diamond Open Access Standard, CC-BY-4.0 Deed - Attribution 4.0 International - Creative Commons
Most read articles by the same author(s)
- Dariusz Libionka, Polish Church Hierarchy and the Holocaust – A Critical Essay , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. 5 (2009)
- Dariusz Libionka, Jan Grabowski, The Anatomy of the Incriminating Letter Regarding Father Tadeusz Puder Sent by Father Stanisław Trzeciak , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. 13 (2017)
- Jan Grabowski, Dariusz Libionka, Historical Policy Gone Astray. What the Ulma Family Museum of Poles Saving Jews in World War II Fails to Discuss , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. 12 (2016)
- Dariusz Libionka, Apocrypha from the History of the Jewish Military Union and its Authors , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: 2008: Holocaust Studies and Materials
- Dariusz Libionka, Jacek Leociak, 75th Anniversary of Operation Reinhardt , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. 13 (2017)
- Jan Grabowski, Dariusz Libionka, Reports on the Jews Apprehended in Warsaw During May–July 1943 Submitted by the ‘Praga’ District of the Polish Police , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. Holocaust Studies and Materials (2017)
- Dariusz Libionka, Underground Poland’s Attitude Towards Blackmailers and Szmalcowniks in Warsaw. A Picture Corrected , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. 14 (2018)
- Dariusz Libionka, Polish Literature on Organized and Individual Help to the Jews (1945–2008) , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: 2010: Holocaust Studies and Materials
- Dariusz Libionka, Polish Church Hierarchy and the Holocaust – an Essay from a Critical Perspective , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: 2010: Holocaust Studies and Materials
- Dariusz Libionka, Jan Grabowski, Reports of the Praga Area of the Polish Police Regarding Apprehension of Jews in Warsaw during May–July 1943 , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. 10 (2014)
Similar Articles
- Jeffrey Kopstein, Jason Wittenberg, Neighborly violence, social science, and super????icial similarities , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. 21 (2025)
- Agnieszka Haska, Those who return to Omelas , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. 21 (2025)
- Irena Grudzińska-Gross, Jan Tomasz Gross, Golden Harvest -Conversation with Irena Grudzińska-Gross and Jan Tomasz Gross , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. 7 (2011)
- Jan Grabowski, Tadeusz Tomasz Krasnodębski, Policjant konspiratorem. Szesnaście lat na muszce Gestapo i bezpieki [Policeman-Conspirator. Sixteen years on a sight of Gestapo and State Security] , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: 2010: Holocaust Studies and Materials
- Przemysław Czapliński, The Holocaust as a Horror. A Handful of Comments on Polish Literature during 1985–2015 , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. 12 (2016)
- Michał Bilewicz, Not only about “Fear”. The psychology of the common understanding of history , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. 4 (2008)
- Paweł Dobrosielski, Defenders of Faith. Key Disputes on the Polish-Jewish Past Since 2015 , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. 18 (2022)
- Joanna Michlic, Perversion of Historical Truth about Jedwabne , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. 3 (2007)
- Marta Janczewska, Jan Jagielski 1937-2021 , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. 17 (2021)
- Agnieszka Haska, Keep Calm and Be Like Jan Karski , Zagłada Żydów. Studia i Materiały: No. 11 (2015)
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 > >>
You may also start an advanced similarity search for this article.
